We voelen het allemaal, al benoemen we het zelden hardop:
we zitten collectief in de problemen.

Niet omdat alles instort, integendeel. Vlaanderen is welvarend, relatief stabiel en institutioneel sterk. Precies daarom is het ongemak moeilijk te duiden. De uitdagingen waarvoor we staan — ecologisch, sociaal, democratisch, mentaal — laten zich niet meer  oplossen via de vertrouwde hefbomen alleen. Er wordt bestuurd, hervormd, samengewerkt, geïnnoveerd. En toch blijft het gevoel knagen dat we achter de feiten aanlopen.

Het is verleidelijk om dit te lezen als een falen van de overheid. Maar dat is te eenvoudig. De overheid kan dit niet alleen oplossen. Dat is geen ideologische uitspraak, maar een structurele vaststelling. Zelfs wanneer overheid, ondernemingen en onderwijs samenwerken — het klassieke samenwerkingsmodel van de voorbije decennia — botsen we op grenzen.

Er is uiteraard op zich niets mis met die samenwerking, maar ze vertrekt van een impliciete aanname: dat maatschappelijke problemen opgelost kunnen worden door betere structuren, slimmere systemen en effectievere prikkels.

Wat daarbij vaak uit beeld verdwijnt, is de burger zelf.

Niet als gebruiker van beleid, niet als deelnemer aan trajecten, maar als mens met draagkracht, motivatie, waarden en verantwoordelijkheid. Actief burgerschap wordt vandaag vaak herleid tot participatie: meedoen, reageren, engageren binnen vooropgezette kaders. Maar participatie alleen creëert nog geen betrokkenheid. En betrokkenheid zonder innerlijke verankering is zelden duurzaam.

We activeren gedrag, maar we ontwikkelen geen draagkracht.
We meten engagement, maar we cultiveren geen verantwoordelijkheid.

Dat is geen moreel verwijt. Het is het gevolg van een mensbeeld dat diep in ons beleid en onze instituties verankerd zit: de mens als reactief wezen, dat voorspelbaar reageert op regels, incentives en communicatie. Een Newtoniaans mensbeeld, zou je kunnen zeggen. Lineair, meetbaar, stuurbaar.

Dat model heeft ons ver gebracht. Maar misschien zien we nu ook zijn grenzen.

Wat als duurzaam actief burgerschap niet in de eerste plaats een kwestie is van meer participatiekanalen, maar van innerlijke ontwikkeling? Wat als verantwoordelijkheid niet ontstaat door verplichting of beloning, maar door afstemming — tussen wie mensen zijn, wat ze kunnen bijdragen en wat de samenleving nodig heeft?

Dat is geen pleidooi voor individualisme. Integendeel. Zonder een gedeeld collectief verband valt verantwoordelijkheid in het ijle. Maar dat collectieve verband kan alleen functioneren wanneer voldoende mensen hun plaats erin van binnenuit dragen, en niet louter formeel innemen.

Vlaanderen is in dat opzicht een interessante case. Een volwassen regio, met sterke instituties, maar ook met groeiende tekenen van vermoeidheid, cynisme en terugtrekking. Precies daar wordt zichtbaar dat actief burgerschap niet eindeloos kan leunen op structuren alleen.

Misschien is het tijd om burgerschap anders te benaderen. Als een ontwikkelpad dat mensen ondersteunt om verantwoordelijkheid op te nemen op een manier die bij hen past — en bij de samenleving als geheel.

Dat perspectief wil RPVL verkennen.